درسنامه آموزشی فارسی (3) کلاس دوازدهم

در حقیقت عشق

بدان که از جملهٔ نام‌های حُسن یکی «جمال» است و یکی «کمال». و هرچه موجودند، از روحانی و جسمانی، طالب کمال‌اند. و هیچ کس نبینی که او را به جمال میلی نباشد؛ پس چون نیک اندیشه کنی، همه طالبِ حُسن‌اند و در آن می‌کوشند که خود را به حُسن رسانند و به حُسن -که مطلوبِ همه است- دشوار می‌توان رسیدن؛ زیرا که وصول به حُسن ممکن نشود؛ الّا به واسطهٔ عشق، و عشق، هر کسی را به خود راه ندهد و به همه جایی مأوا نکند و به هر دیده، روی ننماید.

قلمرو زبانی: حسن: در لغت یعنی زیبایی و نیکویی در اصطلاح تصوّف یعنی «کمال ذات احدیّتّ» / جمال: زیبایی، زیبایی ازلی خداوند / کمال: کامل بودن، کامل‌ترین و بهترین صورت و حالت هر چیز، سرآمد بودن در داشتن صفت‌های خوب / هرچه موجودند: تمام موجودات / روحانی و جسمانی: بدل / روحانی: منسوب به روح، معنوی، ملکوتی، آنچه از مقولهٔ روح و جان باشد / جسمانی: منسوب به جسم، مقابل روحانی / طالب: خواهان / میل: علاقه / نیک اندیشه کنی: خوب بیندیشی / مطلوب: خواسته / وصول: رسیدن / اِلّا: بجز / مأوا: مکان / روی ننماید: چهره نشان نمی‌دهد.
قلمرو ادبی: تشخیص: عشق هر کسی را به خود راه ندهد / به هر دیده روی ننماید / تضاد: جسمانی و روحانی / مجاز: دیده مجاز از انسان / سجع: کاربرد واژه‌های هماهنگ و آهنگین در پایان جملات (جمال، کمال) و (ندهد، نکند ننماید) / استعاره (تشخیص) راه ندادن عشق، ماوا نکردن، روی ننمودن عشق / جناس ناهمسان: جمال و کمال
قلمرو فکری: و هر چه موجودند از روحانی و جسمانی طالب کمال‌اند: همهٔ موجودات در مسیر تکامل گام بر می‌دارند و می‌خواهند به تکامل خود دست یابند. این امر ذاتی است و در فطرت هر موجودی، «کمال جویی» است / وصول به حُسن ممکن نشود؛ الاّ به واسطهٔ عشق: رسیدن به خدا ممکن نیست مگر به یاری عشق.

محبّت چون به غایت رسد، آن را عشق خوانند. و عشق خاص‌تر از محبّت است؛ زیرا که همه عشقی محبّت باشد امّا همه محبّتی عشق نباشد. و محبّت خاص‌تر از معرفت است؛ زیرا که همه محبّتی معرفت باشد امّا همه معرفتی، محبّت نباشد. پس اوّل پایه معرفت است و دوم پایه محبّت و سیُم پایه، عشق. و به عالَمِ عشق -که بالای همه است- نتوان رسیدن تا از معرفت و محبّت دو پایهٔ نردبان نسازد.

قلمرو زبانی: غایت: نهایت / آن را عشق خوانند: «عشق» مسند است / معرفت: شناخت / سیُم: سوم / اول پایه، دوم پایه، سوم پایه: ترکیب وصفی مقلوب.
قلمرو ادبی: تشبیه: معرفت و محبّتّ مانند دو پایهٔ نردبان باشند / عالَم عشق: عشق به عالَمی تشبیه شده

فی حقیقة العشق، شهاب‌الدّین سهروردی 

سودای عشق

در عشق قدم نهادن کسی را مسلّم شود که با خود نباشد و ترک خود بکند و خود را ایثار عشق کند. عشق، آتش است، هر جا که باشد، جز او رخت، دیگری ننهد. هر جا که رسد، سوزد و به رنگ خود گرداند.

قلمرو زبانی: کسی را مسلّم شود: قطعی شود، مشخص شود. «را » حرف اضافه است / با خود نباشد: به فکر خود نباشد / ترک خود بکند: هواهای نفسانی را رها بکند و غرور را کنار بگذارد / ایثار: دیگری را بر خود برگزیدن / رخت نهادن: اقامت کردن، ماندن / دیگری: شخصِ دیگر / سوزد: می‌سوزاند (از جملهٔ افعالی است که گاهی با مفعول همراه است و گاهی بدون مفعول. در این عبارت نیاز به مفعول دارد) / قدم نهادن: وارد شدن / در عشق قدم نهادن: گروه نهادی/ کِش (که اورا) جان نیست: که او را جان نیست (که او جان ندارد) / با جان بودن: به فکر جان بودن / در سامان نیست: در خور نیست، میسّر نیست، امکان ندارد. / به رنگ خود گرداندن: یک رنگی و یکی شدن / بیت سه جمله دارد/ نقش دستوری بیت: در مصرع اول: جان، با جان بودن (نهاد و گروه نهادی) / در سامان: مسند / قدم: مفعول / عشق، عشق در دو مصرع: متمم / «ش»: متمم
قلمرو ادبی: تشبیه: عشق آتش است. / کنایه: با خود نبودن، ترک خود کردن، رخت نهادن، به رنگ خود گرداندن / تشخیص: عشق جایی اقامت کند و رخت بنهد / تشبیه: عشق به میدانی تشبیه شده است که درآن قدم می‌گذارند و وارد آن می‌شوند.
قلمرو فکری: کسی می‌تواند در میدان عشق قدم بگذارد که به فکر خودِ مادی نباشد و تعلّقات را ترک بکند. عشق مانند آتش است. هر جا که عشق اقامت کند هیچ موجودی دیگر نمی‌تواند وارد آن جا شود. عشق مانند آتش سوزنده است و هر جا باشد جز خود به هیچ کس اجازهٔ اقامت نمی‌دهد و به هر کجا که برسد آنجا را می‌سوزاند.
مفهوم: لزوم ترک تعلقات در عشق، ترجیح عشق بر نفس، اتحاد عشق و عاشق
معنی بیت: در راه عشق کسی می‌تواند قدم بگذارد که جانش را نادیده بگیرد؛ نمی‌توان هم با جان خود بود و هم عاشق بود.

ای عزیز، به خدا رسیدن فرض است، و لابد هر چه به واسطهٔ آن به خدا رسند، فرض باشد به نزدیک طالبان، عشق، بنده را به خدا برساند؛ پس عشق از بهر این معنی، فرضِ راه آمد. کار طالب آن است که در خود جز عشق نطلبد. وجود عاشق از عشق است؛ بی‌عشق چگونه زندگانی کند؟! حیات از عشق می‌شناس و مَمات بی‌عشق می‌یاب.

قلمرو زبانی: فرض: لازم، ضروری، آنچه خداوند بر بندگانش واجب کرده است / لابد: ناچار / طالبان: طلب‌کنندگان، خواستاران / از بهرِ: برای، به این خاطر / چگونه زندگانی کند: امکان ندارد بتواند زندگی بکند / ممات: مرگ، مردن
قلمرو ادبی: تشخیص: عشق انسان را به جایی برساند. / راه: مجاز از راه عرفان، حیات و ممات: تضاد (تقابل)
قلمرو فکری: ای انسان عزیز، رسیدن به خدا واجب است و به ناچار نزد عاشقان، هر چیزی که بتواند انسان را به خدا نزدیک کند در این راه واجب است. عشق بنده را به خدا می‌رساند. پس عشق به این خاطر، واجب است. کار عاشقان آن است که فقط عشق را جویا باشند. وجود عاشق وابسته به عشق است. انسان عاشق هرگز نمی‌تواند بدون عشق زندگی کند.

سودای عشق از زیرکی جهان بهتر ارزد و دیوانگی عشق بر همه عقل‌ها افزون آید. هر که عاشق نیست، خودبین و پرکین باشد، و خودرای بود. عاشقی بی‌خودی و بی‌رایی باشد.

قلمرو زبانی: سودا: خیال، دیوانگی، معامله، اشتیاق، در اینجا مجاز از «دیوانگی» است / زیرکی: هوشیاری، باهوش بودن / خودبین: کسی که فقط خود را می‌بیند / پرکین: پر از کینه / خودرأی: مغرور / بی‌خودی: بی‌هوشی، حالت از خود رَستگی و به معشوق پیوستن / بی‌رایی: بی‌توجه به رای خود / بادا: فعل دعایی است / برنا: جوان / بیت سه جمله، کجا: قید / خوش سودایی: ترکیب وصفی مقلوب.
قلمرو ادبی: تضاد: پیر، برنا / خودبین کنایه از مغرور بی‌خودی کنایه از رهایی از غرور و خودخواهی / سودا (مصرع دوم) ایهام: 1- معامله 2- دیوانگی / عاشق و عشق: اشتقاق- جناس ناهمسان / عالم پیر: استعاره (تشخیص)
قلمرو فکری: دیوانگی عشق از هوشیاری این جهان بیشتر می‌ارزد و دیوانگی عشق بر همهٔ عقل‌ها، برتری می‌جوید. هر کسی که عاشق نیست خودبین و مغرور است. عاشق حقیقی کسی است که از خود رَسته باشد و به معشوق رسیده باشد.
معنی بیت: در این دنیای کهن هر کجا که جوانی هست؛ الهی که همیشه عاشق باشد چرا که عشق بهترین کالایی می‌تواند باشد که از بازار دنیا باید خرید.

ای عزیز! پروانه، قوت از عشقِ آتش خورد، بی آتش قرار ندارد و در آتش وجود ندارد تا آنگاه که آتش عشق او را چنان گرداند که همه جهان، آتش بیند؛ چون به آتش رسد، خود را بر میان زند. خود نداند فرقی کردن میان آتش و غیر آتش، چرا؟ زیرا که عشق، همه خود آتش است.

این حدیث را گوش‌دار که مصطفی‌ (ص) گفت: «اِذا أحَبّ اللهُ عَبداً عَشِقَهُ و عَشِقَ عَلَیهِ فَیَقولُ عِبدیٰ أَنتَ عاشِقی و مُحِبّی، وَ أنا عاشِقٌ لَکَ و مُحِبُّ لَکَ اِن أرَدْتَ أوْ لَم تُرِد.» گفت: «او بندهٔ خود را عاشق خود کند، آنگاه بر بنده عاشق باشد و بنده را گوید: تو عاشق و محبِّ مایی، و ما معشوق و حبیب توایم [چه بخواهی و چه نخواهی]».

قلمرو زبانی: قوت: خوراک، رمق، نیرو / نداند: نمی‌تواند / مُحِبِ: دوستدار، عاشق / حبیب : دوست، دوستدار
قلمرو ادبی: تناسب: پروانه و آتش، قوت و خوردن. / تشبیه: آتش عشق (عشق مانند آتش است) / همه جهان آتش بیند (همه جهان مانند آتش بیند) / عشق خود آتش است / تضمین: آوردن عین حدیث / آتش: استعاره از عشق / پروانه: نماد عاشق
قلمرو فکری: ای انسان عزیز، پروانه نیروی خودش را از آتش می‌گیرد. بدون آتش آرام و قرار ندارد و وقتی در میان آتش می‌رود از وجود خود خبر ندارد، تا زمانی که آتش عشق چنان کاری با او می‌کند که تمام جهان را فقط آتش می‌بیند، و خودش را وارد آتش می‌کند تا بسوزد. اصلا در چنین زمانی پروانه نمی‌تواند تفاوتی میان آتش و غیر آتش قایل شود؛ چرا؟ چون که عشق تماماً خودش آتش است. این حدیث پیامبر -که درود خدا بر او باد- که گفت: «هنگامی که خدا بنده‌ای را دوست دارد، عاشق او می‌شود و او را عاشق خود می‌کند؛ پس به او می‌گوید: «بندهٔ من، تو عاشق من هستی و دوستدار من، و من عاشق تو شده‌ام و تو را دوست دارم، چه بخواهی چه نخواهی.

تمهیدات، عین‌القضات همدانی